Wihajster – co to jest i skąd pochodzi to określenie?

Wihajster to potoczne określenie przedmiotu, którego nazwy nie znamy lub właśnie wyleciała nam z głowy – najczęściej chodzi o niewielkie narzędzie, detal albo element jakiegoś urządzenia. Słowo to pochodzi od niemieckiego pytania „Wie heißt er?”, czyli „Jak on się nazywa?”. Więcej na temat jego pochodzenia, znaczenia i ciekawostek przeczytasz w dalszej części artykułu.

Skąd pochodzi słowo wihajster?

Większość osób intuicyjnie łączy wihajster z językiem niemieckim i ma w tym sporo racji. Wbrew pozorom nie jest to jednak zapożyczenie konkretnego niemieckiego wyrazu, lecz jedynie jego brzmienie. Niemieckie „Wie heißt er?” – czyli „Jak on się nazywa?” – funkcjonowało jako pytanie, a na ziemiach polskich zostało przetworzone w rzeczownik oznaczający coś trudnego do nazwania. Sebastian Żurowski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w swoim szkicu z 2015 roku dowodził, że nie można tu mówić o bezpośredniej pożyczce, ponieważ taki rzeczownik w niemczyźnie po prostu nie istnieje.

Co ciekawe, niemiecki tygodnik „Der Spiegel” już w 2010 roku zauważył, że polski wihajster to odpowiednik ichniego „dingsbums”, czyli właśnie czegoś o umownej, zapomnianej nazwie. Samo pytanie „Wie heißt er?” trafiło do potocznej polszczyzny prawdopodobnie po drugiej wojnie światowej, choć Żurowski przypuszcza, że mogło być obecne już w XIX wieku, a na pewno w dwudziestoleciu międzywojennym. Oznacza to, że wihajster ma znacznie dłuższą historię, niż mogłoby się wydawać.

Do słownika ogólnej polszczyzny trafił on oficjalnie w 1965 roku, co wielu osobom sugeruje jego stosunkowo świeże pochodzenie. W rzeczywistości jednak wihajster zdążył już mocno zakorzenić się w kilku regionalnych gwarach, zanim zaistniał w opracowaniach leksykograficznych.

Co dokładnie znaczy wihajster?

Znaczenie wihajstra jest z założenia celowo nieostre – określa się nim przedmiot, którego nazwy mówiący nie zna, nie pamięta albo w danej chwili nie uważa za istotną. W praktyce może to być cokolwiek: od niewielkiego narzędzia, przez element mechanizmu, aż po przypadkowy drobiazg pod ręką. Służy jako uniwersalny wypełniacz językowy.

Według Słownika Języka Polskiego PWN wihajster to „przyrząd lub narzędzie, zwykle małe, o nazwie nieznanej mówiącemu albo chwilowo przez niego zapomnianej”.

Przykłady codziennych użyć

W mowie potocznej wihajster pojawia się w najbardziej nieoczekiwanych sytuacjach:

• – Pomóc ci z tym silnikiem? – Dam radę, wihajster mi tylko podaj.
• – Co jest z tym radiem? – A, taki wihajster się ułamał i nie działa.
• – Masz otwieracz do butelek? – Nie, ale mam taki wihajster, chyba da radę.
• – Bartek?! – Co?! – Podaj mi ten wihajster.

W powyższych dialogach widać, że kontekst zastępuje precyzyjną nazwę i wszyscy uczestnicy rozmowy doskonale wiedzą, o co chodzi, nawet jeśli nikt nie potrafiłby przedmiotu opisać technicznie.

Elastyczność znaczeniowa

Siła wihajstra tkwi w jego pojemności – może oznaczać narzędzie do podważenia, dźwignię, przełącznik, a niekiedy nawet wytrych. Na Śląsku często odnosi się do czegoś wystającego poza obrys maszyny, na przykład dźwigienki lub uchwytu. W Warszawie zdarzało się nazywać tak klucz uniwersalny, co pokazuje, jak bardzo definicja jest zależna od miejsca i sytuacji.

Wihajster w różnych regionach Polski

Choć wihajster jest dziś ogólnopolski, jego najsilniejsze związki z gwarą dotyczą kilku wyraźnych ośrodków. W każdym z nich wykształcił on nieco inne odcienie znaczeniowe i własny koloryt językowy. Poniższa tabela ilustruje te różnice w skrócie.

Śląsk

Na Górnym Śląsku wihajster jest niezwykle żywotny i powszechny. Najczęściej pada w kontekście dźwigni, wajchy lub przełącznika w maszynie. Kiedy coś nagle przestaje działać, winę ponosi właśnie „jakiś wihajster”. Może też oznaczać improwizowane narzędzie służące do szybkiej naprawy – coś, co akurat jest pod ręką.

Poznań i Wielkopolska

Wielkopolska gwara również chętnie sięga po to słowo. Znany propagator mowy poznańskiej, Jacek Hałasik, celnie podsumował różnicę: „Co to jest dynks? Taki wichajster, ino mniejszy”. W Poznaniu wihajster bywa elementem lokalnej tożsamości – dość powiedzieć, że wielkopolscy harcerze od lat organizują zlot właśnie pod nazwą „Wihajster”.

Warszawa i Lwów

W gwarze warszawskiej wihajster mógł się częściowo wiązać z wpływami jidysz, jako że stolica miała liczną społeczność żydowską posługującą się tym językiem. Słownik gwary warszawskiej odnotowuje go jako „element, detal (trudny do nazwania lub nieznany z nazwy)”, niekiedy używany nawet w znaczeniu wytrycha. Z kolei lwowska odmiana doczekała się literackiego upamiętnienia w piosence, gdzie pojawia się w towarzystwie takich słów, jak rymunda, szparka czy szpanegli.

W obu tych miastach wihajster nie był więc wyłącznie technicznym terminem, ale pełnoprawnym składnikiem codziennego słownika miejskiego, co tylko potwierdza jego uniwersalność i zdolność do wnikania w najróżniejsze środowiska językowe.

Pokrewne wyrażenia i językowe ciekawostki

Wraz z wihajstrem w polszczyźnie funkcjonuje cała rodzina podobnych określeń, które – niczym żarty językoznawców – pozwalają mówić o rzeczach bez nazywania ich wprost. Najbliższym krewnym jest dynks (lub dinks), czyli coś jeszcze mniejszego i jeszcze trudniejszego do sprecyzowania. W gwarze poznańskiej pokutuje przekonanie, że dynks to po prostu „taki wihajster, ino mniejszy”.

W różnych regionach Polski stosuje się również synonimiczne formy, które doskonale oddają ducha „narzędzia nie do nazwania”:

• dynks (poznańskie określenie na drobiazg),
• pierdolnik (żartobliwe, bardzo potoczne),
• rymunda (z gwary lwowskiej, występuje w piosence obok wihajstra),
• dings (zapożyczenie z niemieckiego, podobnie nieostre znaczeniowo).

Niemieckie „dingsbums” oraz „der Dings” to odpowiedniki, które po tamtej stronie granicy pełnią identyczną funkcję. Z kolei humorystyczne zdanie zasłyszane w Trójce:

„Wihajster to taki większy dings i z grubsza rzecz biorąc służy do tentegowania jak się ustrojstwo zaryksztosuje.”

pokazuje, że zjawisko można rozciągać niemal w nieskończoność, a przy tym zachować pełną powagę – przynajmniej pozorną.

Jak poprawnie zapisywać – przez „h” czy „ch”?

Zgodnie ze stanowiskiem słowników poprawną pisownią jest wihajster przez „h”. Wynika to z etymologii – pierwszy człon niemieckiego „heißt” zapisywany jest właśnie z „h”. Tymczasem w praktyce bardzo często można spotkać formę „wichajster”. Przyczynił się do tego również profesor Jerzy Bralczyk, który argumentuje, że skoro wyraz zadomowił się w polszczyźnie ogólnej, to spolszczeniu powinna ulec nie tylko końcówka, ale i początkowa głoska. Stąd naturalna dla wielu osób pokusa, by pisać go przez „ch”.

Oficjalne źródła, w tym słownik PWN, traktują jednak zapis „wichajster” jako błąd. Ciekawostką jest, że przez „ch” nazwę swoją zapisał śląski zespół muzyczny „Wichajster” Bernarda Kurzawy, grający w klimacie heimatmelodie. Wybór ten nadaje nazwie lokalnego posmaku, choć językoznawcy pozostają przy normie z „h”.