Miękiszon – co to znaczy? Wyjaśnienie pojęcia

Słowo „miękiszon” funkcjonuje w polszczyźnie w dwóch odrębnych kontekstach – jako pogardliwe, potoczne określenie osoby zbyt uległej oraz jako pospolite, żartobliwe nazwanie męskiego członka w stanie spoczynku. Pojęcie to szczególną popularność zyskało pod koniec 2020 roku za sprawą wypowiedzi Zbigniewa Ziobry w trakcie negocjacji z Unią Europejską. Więcej o genezie i znaczeniu tego terminu wyjaśniamy w naszym artykule.

Czym jest miękiszon?

Leksem ten zarejestrowany w Obserwatorium Językowym UW 12 grudnia 2020 roku od razu zyskał miano słowa nacechowanego negatywnie i bardzo rzadko używanego w oficjalnej komunikacji. Jego dwuznaczność wynika z metaforycznego przesunięcia, gdzie stan wiotkości fizycznej został przeniesiony na sferę cech charakteru. W znaczeniu anatomicznym definiuje się go bezpośrednio jako „męski członek w fazie spoczynkowej”. To właśnie ten źródłowy obraz posłużył za podstawę do stworzenia abstrakcyjnego, pejoratywnego określenia na człowieka pozbawionego twardości.

W swojej drugiej, bardziej rozpowszechnionej medialnie odsłonie, miękisz opisuje osobę, która łatwo poddaje się w negocjacjach, nie trzyma się raz wyznaczonych zasad i wykazuje się brakiem nieustępliwości. Termin ten jest zatem synonimem uległości w sytuacjach wymagających stanowczości. Profesor Jerzy Bralczyk, analizując budowę słowa, wskazał na jego silny ładunek humoru, który sprawia, że nie brzmi ono jak twarde oskarżenie, lecz raczej jak ironiczna prowokacja.

Z gramatycznego punktu widzenia „miękiszon” jest rzeczownikiem rodzaju męskoosobowego. Jego odmiana przez przypadki jest regularna, choć ze względu na swoją ekspresywność termin ten znacznie rzadziej pojawia się w oficjalnych dokumentach, a częściej w potocznych dialogach oraz komentarzach. Poniżej przedstawiamy pełen zakres jego deklinacji.

Jak określenie weszło do języka politycznego?

Lawinowy wzrost popularności tego słowa nastąpił pod koniec listopada 2020 roku, kiedy Zbigniew Ziobro, lider Solidarnej Polski, wprowadził je do publicznego dyskursu. Kontekstem był niezwykle gorący spór na linii Warszawa-Bruksela dotyczący mechanizmu warunkowości, który uzależniał wypłatę unijnych funduszy od przestrzegania zasad praworządności. To właśnie w obliczu zbliżającego się szczytu Rady Europejskiej zaplanowanego na 10-11 grudnia 2020 roku retoryka rządzącej koalicji uległa znacznemu zaostrzeniu, czego symbolem stało się hasło „weto albo śmierć”.

Źródło sporu w negocjacjach unijnych

Oś konfliktu stanowiło Rozporządzenie o Praworządności, które w zamyśle większości krajów Unii miało chronić budżet przed nadużyciami. Rząd Mateusza Morawieckiego, pod silną presją koalicyjnej Solidarnej Polski, długo groził zawetowaniem całego wieloletniego budżetu. Gdy w trakcie finalnych uzgodnień doszło do kompromisu i wycofano się z zapowiedzi weta w zamian za polityczne konkluzje Rady Europejskiej, obóz Zbigniewa Ziobry uznał to za kapitulację. To właśnie na tym tle padły słynne już słowa ministra sprawiedliwości, które na trwałe weszły do historii politycznego marketingu i języka potocznego jednocześnie.

Wypowiedź ministra i jej adresaci

Podczas konferencji prasowej 25 listopada 2020 roku Zbigniew Ziobro zwrócił się do krytyków twardego stanowiska rządu. Wiceminister Sebastian Kaleta szybko doprecyzował w mediach, że adresatem słów ministra nie był premier Mateusz Morawiecki, a politycy opozycji oraz media nawołujące do ugody. Te wyjaśnienia nie zdołały jednak zatrzymać lawiny interpretacji, a sam termin zaczął żyć własnym życiem w przestrzeni publicznej.

„To są negocjacje. W negocjacjach nie można być, za przeproszeniem, »miękiszonem«, trzeba być twardym, trzeba potrafić dbać o interesy własnego kraju, Polski” – komentował zapowiedzi weta Zbigniew Ziobro.

Do słów ministra odniósł się szybko premier Morawiecki, zapewniając, że nie widzi problemu we współpracy. Swoją opinię wyraziła również strona opozycyjna, z przewodniczącym Nowoczesnej Adamem Szłapką na czele, sugerując potencjalne wyjście Ziobry z rządu. Również sam premier podkreślał jedność obozu władzy. Senator PiS Jan Maria Jackowski na antenie TVN24 ocenił zaś, że sformułowanie to było „niezwykle kolokwialne w wydaniu pana ministra Ziobry”, co potwierdza jedynie ekspresyjny przełom w dotychczasowej narracji.

Analiza onomazjologiczna i słowotwórcza

Nad językowym fenomenem pochylił się natychmiast znany językoznawca, profesor Jerzy Bralczyk. Ekspert zwrócił uwagę na specyficzną budowę słowa, której nie stosuje się do tworzenia poważnych inwektyw politycznych. Końcówka „-iszon” jest zapożyczeniem z języka francuskiego i w polszczyźnie pełni zazwyczaj funkcję augmentatywną lub żartobliwą, co można zaobserwować choćby w wyrazie „małpiszon”. Przez to samo słowo, mimo swojej agresji, niesie ze sobą element satyry i przymrużenia oka, który ociepla przekaz, nie pozwalając odbiorcy na potraktowanie go w pełni serio.

Profesor Bralczyk przywołał tu skojarzenie z kultową postacią Gapiszona z komiksów Bohdana Butenki, co nadało politycznemu przytykowi zaskakująco infantylny wymiar. Sugestywny jest również kontrast z korniszonem. Podczas gdy korniszon kojarzy się z twardością i jędrnością, miękiszon utożsamiany jest z czymś zwiotczałym, pozbawionym wigoru i pośmiewiskiem. Naprzeciw temu stanowi wyszedł natychmiast językoznawczy antonim – „twardziszon”, który miałby opisywać osobę nieustępliwą i trzymającą się twardo reguł. W ten sposób zamknięto językową opozycję miękkiej uległości wobec pożądanej stanowczości.

„Z jednej strony przypomina mi Gapiszona, który dawno temu był bohaterem rodzaju komiksów Bohdana Butenki. Bardzo sympatyczna postać. A z drugiej strony korniszona. Tylko o ile korniszon jest z natury twardy, jędrny, to miękiszon jest miękki, uległy, na przykład może być pośmiewiskiem.” – ocenił prof. Jerzy Bralczyk.

Wtórny obieg słowa w sieci

Nowo narodzona jednostka leksykalna błyskawicznie wymknęła się spod kontroli polityków i zaczęła funkcjonować w sieci jako gotowy mem. Jej popularność zmierzono nie tylko liczbą komentarzy, ale i konkretnymi działaniami użytkowników internetu, którzy postanowili wykorzystać zamieszanie do stworzenia wirusowego żartu wymierzonego we władzę.

Fenomen domeny miekiszon.pl

Zaledwie kilka godzin po konferencji ministra Ziobry, dokładnie 25 listopada 2020 roku o godzinie 14:46, anonimowa osoba zarejestrowała domenę „miekiszon.pl”. Przez pewien czas wpisanie tego adresu w przeglądarce skutkowało automatycznym przekierowaniem na oficjalną stronę Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (gov.pl). Ten pół żartem, pół serio wykonany zabieg informatyczny idealnie wpisał się w klimat politycznej przepychanki, sugerując w przewrotny sposób, kto zdaniem internautów jest głównym adresatem nowego określenia. Później domena trafiła na sprzedaż na Allegro Lokalnie, gdzie wystawiono ją na aukcję za 80 złotych. Sprzedaż zakończyła się w styczniu, co pokazało, że nawet cyfrowe artefakty politycznych sporów mogą zyskać wymierną wartość rynkową.

Odbiór społeczny na platformach

Dyskusja toczyła się głównie na Twitterze, gdzie użytkownicy prześcigali się w tworzeniu definicji i aluzji. Znany aktywista Krzysztof Izdebski z Fundacji ePaństwo ironicznie podsumował medialną burzę, stwierdzając, iż smutne jest to, że z całej poważnej konferencji o traktatach i ustroju sądów opinia publiczna zapamiętała jedynie słowo „miękiszon”. Tymczasem serwis „Obserwator Polityczny” wyraził opinię, iż „to wyrażenie będzie symbolizować największy błąd, jaki można popełnić, będąc w czynnej polityce państwowej na najwyższym poziomie”. Przestrzegano w ten sposób przed podporządkowywaniem polityki zagranicznej wewnętrznym rozgrywkom personalnym, co w kontekście napiętych negocjacji z całą Unią było szczególnie ostre.

Dlaczego termin okazał się tak silnym retorycznym narzędziem?

Siła tego neologizmu tkwi w jego biologicznym podłożu. Zestawienie poważnej, twardej polityki międzynarodowej z czysto fizjologicznym obrazem wiotkiego organu wywołało u odbiorców natychmiastowy dysonans poznawczy. Ten zabieg odebrał przeciwnikom politycznym – zarówno z szeregów opozycji spod szyldu Platformy Obywatelskiej, jak i tym, którzy w wewnątrzkoalicyjnych tarciach poszukiwali kompromisu – atrybutu siły. W jednym słowie zawarto komunikat o braku męskiej stanowczości i charakteryzującym kogoś braku odwagi.

W odróżnieniu od wielu ulotnych powiedzonek sezonu ogórkowego, to słowo miało szansę się przyjąć w mowie potocznej, o czym świadczył jego regularny użytek w internetowych sporach jeszcze długo po wygaśnięciu bezpośredniego konfliktu budżetowego. Profesor Bralczyk trafnie wskazał, że wyraz ten nie niesie ze sobą wyjątkowej wredności typowej dla politycznych inwektyw. Właśnie dlatego publicyści i komentatorzy, odnosząc się do niekonsekwencji w uprawianiu polityki, chętnie sięgali po to właśnie określenie, nadając mu status trwałego elementu pejoratywnego słownika debaty publicznej w Polsce.